Türkiye'de Mevduat Bankalarının Kârlılığını Etkileyen Bankaya Özgü Faktörler: Panel Veri Analizi (2002-2023)

Özet

Amaç – Bu çalışma, Türkiye'de faaliyet gösteren mevduat bankalarının kârlılığını etkileyen bankaya özgü faktörleri incelemeyi amaçlamaktadır. Bağımlı değişkenler olarak aktif kârlılığı, öz kaynak kârlılığı ve ödenmiş sermaye kârlılığı olmak üzere üç farklı kârlılık göstergesi kullanılmıştır. Açıklayıcı değişkenler sermaye yeterliliği, bilanço yapısı, aktif kalitesi, likidite ve gelir-gider yapısı başlıkları altında gruplandırılmıştır.

Yöntem – Araştırmada, 2002-2023 dönemine ait 27 mevduat bankasının 22 yıllık verileri kullanılmıştır. Panel veri analizi kapsamında sabit etkiler modelleri, Driscoll-Kraay standart hataları ile tahmin edilmiştir.

Bulgular – Elde edilen bulgular, banka kârlılığının belirleyicileri arasında belirgin bir etki hiyerarşisi bulunduğunu göstermektedir. Özellikle aktif kalitesini temsil eden krediler/toplam varlıklar oranı tüm modellerde güçlü ve tutarlı bir belirleyici olarak öne çıkarken, faiz dışı gelirlerin yüksek etkisi gelir çeşitlendirmesinin kârlılık açısından kritik rolünü ortaya koymaktadır. Faiz gelirlerinin de anlamlı etkisi, geleneksel bankacılık faaliyetlerinin önemini koruduğunu göstermektedir. Buna karşılık, sermaye yeterliliği, bilanço yapısı ve likidite değişkenlerinin etkilerinin görece sınırlı olduğu ve daha çok destekleyici rol üstlendikleri tespit edilmiştir.

Tartışma – Analiz bulguları, banka kârlılığının artırılmasında aktif kalitesinin güçlendirilmesi, gelir kaynaklarının çeşitlendirilmesi ve etkin risk yönetimi uygulamalarının önemli unsurlar olduğunu göstermektedir. Bu doğrultuda bankaların kredi tahsis ve izleme süreçlerini iyileştirmeleri, aktiflerini daha verimli alanlara yönlendirmeleri ve özellikle faiz dışı gelir kaynaklarını geliştirerek gelir yapılarını çeşitlendirmeleri önerilmektedir. Bununla birlikte, sermaye yeterliliği, bilanço yapısı ve likidite göstergelerinin kârlılık üzerindeki etkileri görece sınırlı görünse de, bu unsurların etkin yönetimi sürdürülebilir banka kârlılığı ve finansal dayanıklılığın desteklenmesi açısından önemini korumaktadır. Bu kapsamda çalışma, bankacılık sektöründe finansal performansın artırılmasına yönelik olarak düzenleyici otoriteler, uygulayıcılar ve banka yöneticileri için önemli politika ve uygulama çıkarımları sunmaktadır.